وسواس مو کندن

 

 مايه تأسف است که در اين دنيا ، عادت های خوب و شايسته، سريع تر از عادت های بد و ناخوشايند فراموش می شوند.

و. سامرست موآم (1965 - 1874)

  

 به طور کلی اختلالی که در ابتدا توصيف می شود -  وسواس مو کندن به رفتار درمانی پاسخ می دهد ولی وسواس های ديگر مانند خود بيمار  پنداری در بر دارنده افکار وسواسی نسبت به ظاهر يا عملکرد بدنی هستند ، معمولا به دارو درمانی نيز نيازمند است .

 

وسواس مو کندن:

      سارا ، خانم جوانی بود که برای کمک گرفتن به من مراجعه کرد . وی اظهار داشت که با دوره هايي دست به گريبان است که طی آنها نمی تواند کندن موهای خود را متوقف کند . اختلال او با کندن مژه ها شروع شد . وقتی تمامی مژه های او کنده شدند ، شروع به کندن ابروهايش کرد و سپس نوبت به موهای سرش رسيد . وی می گفت که در موارد فشار هيجانی ، به کندن موهای خود اقدام می کند .

 

      سارا پذيرفت که کندن مو احساس خوبی در او ايجاد می کند . در واقع ، اين مسئله يکی از شيوه هايي بود که باعث تخليه فشارهای زندگی او می شد . ولی زمانی که شروع به کندن موهايش می کرد ، اين احساس در او ايجاد می شد که نمی تواند تماس دست خود را با سرش قطع کند ، و زمان يکي يکي کندن موها ، از چند دقيقه به چند ساعت تبديل شده بود . نتيجة اين عادت نيز مشخص بود ؛ قسمتی از فرق سر و بخش هايي از بالاي گيجگاهی او بدون مو شده بود و خط اولية موی او نيز ناپديد شده بود .

 

      وقتی سارا به من مراجعه کرد ، نشانه های موجود حاکی از آن بود که او تمايل دارد وسواس موکندن خود را پنهان کند . در جلسه اول ، روسری به سر کرده بود و در جلسه دوم موی خود را به شکل گوجه در آورده بود . اينها همگی نشان می داد که سارا می کوشد شواهد مبنی بر عادت های مخرب خود را از دنيای اطراف پنهان کند . اگر اين عادت های او بدون درمان می ماندند ، آخرين چاره استفاده از کلاه گيس بود ( بيمارانی را ديده ام که يکی يکی تمامی موهای سر خود را کنده بودند ) .

  

    اگر شما نيز موهای مژه ها ، ابروها ، سر ، يا نواحی جنسی خود را می کنيد ، ممکن است به وسواس موکندن مبتلا باشيد . نام اين اختلال از لغت يونانی« تريکو» به معنی «مو» گرفته شده است . دکتر جوديت راپاپورت  بر اين عقيده است که شيوع وسواس موکندن ، همانند اختلال وسواس _ اجبار ، کمتر از حد واقعی برآورد شده است . در واقع وی عقيده دارد که تعداد بسياری از خانم هايي که کلاه گيس می خرند ، با هدف پنهان کردن شواهد حاکی از عادت خود به موکندن ، به اين امر مبادرت می کنند  . بر خلاف وسواس – اجبار که درصد شيوع آن در زن و مرد يکسان است ، وسواس موکندن در زن هات بسيار بيشتر است .

 

    در ابتدا ، رفتار درمانی اين اختلال ، برای درمان کودکان و نوجوانان مبتلا به وسواس مو کندن مورد استفاده قرار می گرفت . اگر چه تاکنون در زمينه رفتار درمانی وسواس موکندن ، مطالعات علمی کنترل شده و دقيقی انجام نشده است ، برخی از گزارش ها نشان می دهند که رفتار درمانی به بهبود تداوم آن در کودکان و بزرگسالان ، منجر شده است .

 

      در درمان وسواس موکندن ، شيوه های متعددی از رفتار درمانی و هيپنوتيسم ، به کار برده شده اند که هر يک موفقيت های مختلفی داشته اند . اما ثابت شده است که مفيد ترين شيوه ، « برگردان عادت » نام دارد که به وسيله دکتر ناتان آزرين برای کنترل عادت های بد ابداع شده است . اين ، روش بی خطری است که شما نيز می توانيد برای کنترل عادت موکندن از آن استفاده کنيد . اجازه دهيد تا نگاهی به اين روش بيندازيم .

 

برگردان عادت:

 

   برگردان عادت ترکيبی از پنج مرحله است که عبارتند از : آموزش آگاهی ، يادگيری يک پاسخ معارض ، آموزش آرميدگی ، ادارة همايندی و آموزش تعميم . انجام هر يک از اين مراحل ، برای موفقيت اين روش ضروری است . در اين جا اين مراحل را همانند آنچه که برای يک بيمار دچار موکندن شرح می دهم ، ارائه خواهم داد . ما معمولاً اين مراحل را طی اولين جلسه مرور می کنيم . از آن جا که برگردان عادت ، روش انتخابی درمان تيک های اختلال توره نيز هست .

 

1-     آموزش آگاهی

 

      اولين مؤلفه در آموزش آگاهی ، ثبت دفعاتی است که موی خود را می کنيد . هميشه يک دفترچه کوچک در دسترس داشته باشيد . هر بار ، بلافاصله پس از اين که موهای خود را کنديد تاريخ ، ساعت ، موقعيت ، احساسات و مدت زمان آن را يادداشت کنيد . يادداشت کردن تمامی اطلاعات فوق را درست پس از اتمام موکندن انجام دهيد و به حافظه خود اعتماد نکنيد . برخی از افراد اظهار می دارند که در بعضی مواقع ، همين عمل سادة ثبت اطلاعات ، باعث کاهش فراوانی اين عادت می شود . رفتار درمانگران معمولا اين فرآيند را خودپايي يا پايش خلق می نامند مرحله بعدی در آموزش آگاهی همانند کنترل هر گونه عادت کسب آگاهی نسبت به اولين مرتبه وقوع آن عادت است . وقتی به مدتی طولانی به عادتی مشغول باشيد ، نسبت به آن آگاهی نداريد . در واقع ، عادت چيزی است که معمولا بدون آنکه به صورت هوشيارانه نسبت به آن آگاهی داشته باشيد ، به انجامش می پردازيد . به اين دليل که پس از آنکه رفتارهای عادتی آغاز شدند ، متوقف کردن خود در انجام آنها کاری مشکل است ، بايد مراقب اولين حرکت دست خود باشيد . ديگر اين که متوقف کردن عادت ، آن هم درست در زمان شروع ، از شانس موفقيت بيشتری برخوردار است ؛ اين کار تقريبا معادل اصطلاح « در نطفه خفه کردن » است .

 

    بايد با دقت تمام مراقب اولين حرکت دست خود باشيد . اگر موهای ابروها يا مژه های خود را می کنيد بايد به اولين حرکت دست خود به طرف چشمها ، توجهی خاص داشته باشيد . چنانچه موهای سر خود را می کنيد ، بايد نمتوجه هرگونه حرکت دست ها به سوی سر خود باشيد .

 

    حال ، منظور از کسب آگاهی با دقت تمام چيست ؟ من در پايان دومين جلسه درمان از بيمار انتظار دارم که بتواند تمامی موقعيت هايي را که در آنها شروع به کندن موی خود می کند ، شرح دهد . احتمالا از اينکه درمابيد تنها در موقعيت های معدودی به انجام اين عادت ها می پردازيد ، متعجب خواهيد شد .

 

     برای مثال ، بت ، دختری 10 ساله که موهای بلندی داشت ، از اينکه دريافته بود که تنها در دو موقعيت موهای خودرا می کند ، متعجب شده بود . در اولين موقعيت ، او در حالی که کف تاق دراز می کشيد و مشغول تماشای تلويزيون می شد ، دست راست  خود را به زير سر حايل می کرد . در پی توجه او و والدينش ، دريافتيم که در اين حالت او شروع به پيچاندن موها بين انگشتان خود و سپس کندن آنها می کرد . در موقعيت ديگر وقتی که او روی صندلی می نشست و مشغول انجام تکاليف مدرسه اش می شد ، سر خود را بر دست راست خود تکيه می داد و دوباره شروع به پيچاندن موهايش بين انگشتان ، و سپس کندن آنها می کرد . بت عنوان می کرد که در چنين موقعيت هايي بيشتر احساس بی حوصلگی می کرده است . او زمانی که توانست اين موقعيت ها و احساسات را شناسايي کند ، توانست در اين دو موقعيت مراقب حرکت های دست راست خود به طرف سرش باشد . برای بت ، اين کار ديگر عادت ناآگاهانه ای نبود ، بلکه مجموعه ای از حرکت هايي آگاهانه بود که در موقعيت های خاصی رخ می دادند و او می توانست مترصد آنها باشد .

 

     شما چطور می توانيد همانند بت ، نسبت به عادت های خود آگاهی بيابيد ؟ آنچه از پی می آيد پرسش هايي است که من از بيماران می خواهم به آنها پاسخ دهند . آنها را از خود بپرسيد . هر کدام را که نتوانستيد پاسخ دهيد ، نيازمند آن است که دقت بيشتری به عمل بياوريد يا آنکه از کسی که باشما زندگی می کند بخواهيد که شما را مورد مشاهده قرار دهند . در هر صورت ، تا وقتی به آنها پاسخ نداده ايد ادامه فرآيند برگرداندن عادت را دنبال نکنيد :

 

·        معمولا با کدام دست موهای خود را می کنيد ؟

 

·        معمولا در چه موقعيت هايي موهای خود را می کنيد (بطور مثال هنگام نگاه کردن در آينه ، تماشای تلويزيون ، هنگام مطالعه ، نشستن در کلاس )؟

 

·        وقتی شروع به کندن موهای خود می کنيد ، بدن شما معمولا در چه موقعيتی قرار دارد ؟

 

·        معمولا اول موهای مژة خود را می کشيد ، يا موهای ابرو يا موی سر خود را ؟

 

·        قبل از شروع به کندن موها ، خود را دستخوش چه هيجانهايي می يابيد ؟

 

     وقتی توانستيد به اين پرسشها پاسخ دهيد ، در مسير کسب آگاهی نسبت به زمانهايي قرار گرفته ايد که مشکل شما در آنها روی می دهد . هم اکنون آماده ورود به مرحله حساس بعدی در کنترل عادت مو کندن خود هستيد ، يعنی يادگيری يک پاسخ مقابله ای . اين مرحله در واقع قلب و مرکز روش برگردان عادت است .

 

 

 

2 – يادگيری يک پاسخ معارض

 

    قاعدة اصلی در برگردان عادت ، به صورت فريبنده ای ساده است : وقتی ميل به انجام عادتی داريد ، خود را وادار کنيد تا به فعاليتی مشغول شويد که از نظر جسمی شما را از انجام آن عادت باز می دارد ؛ چرا که ماهيچه هايي که درگير فعاليت پيشگيرانه هستند ، با ماهيچه های درگير در انجام آن عادت ، متعارضند . اين روش ، يادگيری پاسخ معارض نام گذاری شده است . برای مثال ، اگر عادت داريد که به يک باره سر خود را به طرف عقب خم کنيد ، بايد عضلات گردن خود را سفت کنيد و چانه خود را به سوی پايين خم کنيد تا آن که بتوانيد سر خود را در حالت رو به جلو نگه داريد . سپس در همين وضعيت ، به مدت دو دقيقه عضلات گردن خود را سفت نگه داريد تا آن که ميل شما فروکش کند . بنابراين در برگردان عادت ، شما به عضلات خود ياد می دهيد تا حرکتی مخالف ميل شما انجام دهند ، حرکتی که شما را از انجام آن عادت باز دارد .

 

      به عنوان پاسخ معارض در برابر وسواس موکندن ، حرکتی را انتخاب کنيد که دست شما را از حرکت به طرف سر ، صورت يا چشم ها باز دارد . سپس به مدت دو دقيقه در همين وضعيت بمانيد . اگر احساس  کرديد  که به کندن موهای خود ميل داريد ، دست های خود را در يکديگر قلاب کنيد و به مدت دو دقيقه يا تا زمانی که اين ميل فروکش کند ، در همين وضعيت باقی بمانيد . اگر اين ميل در زمان مطالعه به سراغ شما آمد ، لبة کتاب را به مدت دو دقيقه فشار دهيد . اگر چنين حالتی در زمان رانندگی اتفاق افتاد ، دست خود را به دور فرمان محکم کنيد و به مدت دو دقيقه يا تا زمانی که اين ميل فروکش کند ، در همين وضعيت باقی بمانيد .

 

        در چند بار اول ، بايد تمرين اين مرحله از برگردان عادت را ، حين نگاه کردن به ساعت انجام دهيد تا آن که مدت دو دقيقه به پايان برسد . اگر پس از دو دقيقه احساس کرديد که هنوز به شدت مايل به کندن موی خود هستيد ، دو دقيقة ديگر ادامه دهيد و در صورت لزوم ، باز همين روند را تکرار کنيد . پس از اين که چندين بار اين تمرين را انجام داديد ، می توانيد بدون نگاه کردن به ساعت ، زمان دو دقيقه را تخمين بزنيد . بنابراين ، ديگر نيازی به ساعت نخواهيد داشت ؛ چند ثانيه کمتر يا بيشتر ، تفاوتی ندارد .

   

 اگر پاسخ معارض را به طور صحيح انجام دهيد ، در می يابيد که ديگر نمی توانيد به کندن مو های خود ادامه دهيد . در واقع برای ماهيچه ها غير ممکن است که در يک زمان در دو فعاليت متضاد درگير شوند . با تداوم تمرين و به تدريج ، ماهيچه ها عادت های کهنة پاسخ  به اميال را فراموش می کنند و شما خواهيد توانست حرکت دست هايتان را به طرف صورت ، چشم ها ، يا سر متوقف کنيد . برخی از بيماران من تنها با يادگيری آگاهی و انجام يک پاسخ معارض ، توانسته اند پس از اولين جلسه ، فراوانی دفعات موکندن خود را به ميزان نود درصد کاهش دهند .

 

      برای مثال ، به بت پيشنهاد کردم که در زمان انجام تکاليف يا تماشای تلويزيون ، راست بنشيند و هرگاه احساس کند که در او اين ميل وجود دارد که دست هايش را به طرف سرش ببرد تا موهايش را بکند ، دست های خود را به مدت دو دقيقه به هم فشار دهد . در مراجعه بعدی پس از يک هفته ، وی اظهار داشت : « اکثر اوقات در پايان اين مهلت ، ميل من نيز فروکش می کرد . وقتی که هنوز چنين ميلی را در خود می يافتم ، آن قدر به تمرين ادامه می دادم تا آن که اين ميل در من فروکش کند . »

 

    

 

 منبع : کتاب غلبه بر وسواس              نویسنده : لی بائر

 

 

 

 

+ نوشته شده در  دوشنبه 1384/09/07ساعت 0:42 AM  توسط سمانه رافت  |